Afwikkelen van de erfenis

Het regelen van de uitvaart

De uitvaart is geen onderdeel van de erfenis maar natuurlijk wel het eerste wat geregeld moet worden na het overlijden. Hierbij is het van belang dat iemand opdracht moet geven voor de uitvaart. Het zetten van een handtekening betekent dat je aansprakelijk wordt voor de betaling van de uitvaartkosten. Om deze reden is het belangrijk dat de juiste persoon formeel de opdracht geeft. Dit kan bijvoorbeeld de executeur zijn of de beoogd boedelgevolmachtigde.

In de Wet op de lijkbezorging staat dat de uitvaart moet worden geregeld “overeenkomstig de (vermoedelijke) wens” van de overledene. Deze wensen kunnen bijvoorbeeld vastgelegd zijn in een wensenlijst. Het is ook mogelijk dat het testament specifieke wensen bevat.

Wie is verantwoordelijk voor de afwikkeling van de erfenis?

Als de overledene een testament heeft gemaakt, dan is er een grote kans dat daarin een executeur is benoemd. De executeur vertegenwoordigt de erfgenamen bij de afwikkeling van de erfenis. Dit betekent bijvoorbeeld dat de executeur de bankzaken regelt en de belastingaangifte indient. Je kunt je bevoegdheid als executeur aantonen met een zogenoemde “verklaring van executele”. Deze verklaring kun je eenvoudig aanvragen bij NuNotariaat. Lees hier meer over de verklaring van executele.

Laat de overledene een partner en kinderen achter? Dan is er meestal sprake van een zogenoemde “langstlevende regeling”. Dit betekent normaal gezien dat de langstlevende partner alle bezittingen van de overledene erft. Hierdoor kan de langstlevende de belangrijkste zaken zelfstandig regelen. In dit geval is het verstandig om een verklaring van erfrecht aan te vragen. Hiermee kun je bijvoorbeeld de bankrekeningen en de koopwoning op naam van de langstlevende laten zetten. Daarover later meer.

Is er geen executeur benoemd en ook geen sprake van een langstlevende regeling? Dan is het uitgangspunt dat de erfgenamen samen bevoegd zijn. In afwijking hiervan kunnen de erfgenamen afspreken dat één van hen zelfstandig de erfenis mag afwikkelen. Deze afspraak wordt vastgelegd in een zogenoemde boedelvolmacht. Meer informatie over het maken van een boedelvolmacht.

Controleer of de overledene een testament had

Is er twijfel over de vraag of de overledene een testament had of is het niet duidelijk of een gevonden testament wel het laatste exemplaar is? In dat geval kun je het Centraal Testamentenregister raadplegen. Bij dit register is onder andere bekend welke testamenten de overledene heeft gemaakt. In het register kan ook staan of iemand een samenlevingscontract had. Sommige schenkingen of huwelijkse voorwaarden worden ook ingeschreven bij het Centraal Testamentenregister.

Was de overledene gehuwd of geregistreerd als partner en is het niet duidelijk of er sprake was van een gemeenschap van goederen? Dan kun je online het huwelijksgoederenregister raadplegen.

Bij het Centraal Testamentenregister kun je geen kopie opvragen van het testament. Dit kan alleen bij de notaris die het betreffende testament in bewaring heeft. Bij het huwelijksgoederenregister kun je wel een kopie opvragen van de eventuele huwelijkse voorwaarden.

Wie is erfgenaam zonder testament?

Als de overledene geen testament heeft, dan bepaalt de wet wie de erfgenamen zijn. Het Nederlandse erfrecht is van toepassing als de overledene op het moment van overlijden in Nederland woonde. Waar hij of zij overleed is niet van belang. Laat de overledene een echtgenoot of geregistreerd partner achter? Dan is op grond van de wet sprake van een langstlevende constructie.

Zonder testament zijn er vier groepen erfgenamen die in volgorde erfgenaam zijn. De volgende groep erft pas als er in een eerdere groep geen enkele erfgenaam is.

1. de niet van tafel en bed gescheiden echtgenoot van de erflater tezamen met diens kinderen;
2. de ouders van de erflater tezamen met diens broers en zusters;
3. de grootouders van de erflater;
4. de overgrootouders van de erflater.

De afstammelingen van een kind, broer, zuster, grootouder of overgrootouder worden bij plaatsvervulling geroepen. Hoewel een kleinkind niet in bovenstaande lijst staat, kan het wel erfgenaam zijn door plaatsvervulling. Dit houdt in dat een kleinkind (mede-)erfgenaam kan zijn in de eerste groep. Denk bijvoorbeeld aan het geval dat een kind van de erflater eerder dan hem is overleden. De eventuele kleinkinderen komen dan in de plaats van hun overleden ouder als erfgenaam. In de tweede groep vallen ook halfbroers en halfzusters. Het erfdeel van een halfbroer of halfzus is de helft van het erfdeel van een volle broer of zus.

Het in beheer nemen van de erfenis

Als er sprake is van een langstlevende constructie, dan houdt dit meestal in dat alle bezittingen en schulden worden toegedeeld aan de langstlevende. In ruil hiervoor erven de kinderen een geldvordering die in beginsel pas opeisbaar is na het overlijden van de langstlevende. In de meeste gevallen woont de partner van de overledene al in het huis en heeft hij of zij ook al toegang tot de bankrekening. In andere gevallen moet iemand de erfenis in beheer nemen. Bij het “in beheer nemen van de erfenis” kun je denken aan:

• Het verzamelen van alle sleutels van het huis of het vervangen van sloten.
• Het inventariseren van de inboedel. Je kunt bijvoorbeeld foto’s maken van kunst, antiek en sieraden. Houd er rekening mee dat de inboedelverzekering niet meer alle risico’s dekt als het huis onbewoond is.
• Het krijgen van toegang tot de bankrekening. Vaak is hiervoor een verklaring van erfrecht noodzakelijk. Houd er rekening mee dat de bank geen bericht van de overheid krijgt als iemand overlijdt. Je moet dit zelf doorgeven aan de bank. Hoewel een eventuele bankvolmacht eindigt door het overlijden, heeft de gevolmachtigde nog toegang tot het moment dat het overlijden is verwerkt door de bank. Het doorgeven van het overlijden kan tot gevolg hebben dat de bankrekening wordt geblokkeerd.

Wie de erfenis in beheer moet nemen verschilt per geval. Heeft de overledene een executeur benoemd? Dan moet diegene een beslissing nemen over de aanvaarding van zijn of haar taak. Bij een aanvaarding van de benoeming is de executeur op grond van de wet verplicht om de erfenis te beheren tijdens de afwikkeling.

Is er geen langstlevende partner en heeft de overledene geen executeur benoemd? Dan zijn de erfgenamen samen verantwoordelijk voor de afwikkeling van de erfenis. In onderling overleg kunnen ze afspraken maken over het beheren van de erfenis en het verdelen van de spullen.

Tijdens de afwikkeling sturen meerdere instanties nog post. Je kunt deze bijvoorbeeld laten doorsturen met behulp van de PostNL nabestaandenservice. Een andere optie is dat je bij zo veel mogelijk instanties een contactpersoon doorgeeft. Zo stuurt de belastingdienst bijvoorbeeld binnen enkele weken een formulier naar het laatste adres van de overledene. Met dit formulier kun je een contactpersoon doorgeven voor alle fiscale kwesties.

De aanvaarding van de nalatenschap

Iedere erfgenaam mag een eigen keuze maken over de aanvaarding of verwerping van de nalatenschap. Bij de aanvaarding heeft een erfgenaam de keuze tussen een zuivere of een beneficiaire aanvaarding. In sommige gevallen zijn speciale regels van toepassing. Een minderjarige erfgenaam mag bijvoorbeeld niet zuiver aanvaarden. Ook is het mogelijk dat een erfgenaam door niet in actie te komen automatisch beneficiair aanvaardt. Hierdoor word je medeverantwoordelijk voor de afwikkeling van de erfenis.

• Zuiver aanvaarden heeft tot gevolg dat alle bezittingen en schulden van de erflater overgaan op de erfgenaam. Hierdoor biedt het eigen vermogen van de erfgenaam verhaal voor de schuldeisers van de overledene. De meeste erfenissen hebben een positief saldo. Het voordeel van zuivere aanvaarding is dat het de goedkoopste optie is en dat er weinig formaliteiten gelden voor de afwikkeling. Meer over zuiver aanvaarden.
• Beneficiair aanvaarden heeft eveneens tot gevolg dat alle bezittingen en schulden van de erflater overgaan op de erfgenamen. Het verschil is dat het eigen vermogen van de erfgenaam beschermd is. Alleen de erfenis biedt dus verhaal. Voor deze optie kun je kiezen als het niet duidelijk is of de erfenis positief is. Denk bijvoorbeeld aan het geval dat je erft van een familielid met wie je al jaren geen of weinig contact had. Meer over beneficiair aanvaarden.
• Verwerpen heeft tot gevolg dat je met terugwerkende kracht geen erfgenaam meer bent. Het verworpen erfdeel komt toe aan iemand anders. De wet of het testament bepaalt wie het verworpen erfdeel krijgt. Meer over verwerpen.

Het is belangrijk om te weten dat je een erfenis zuiver kunt aanvaarden zonder een handtekening te zetten. In de wet staat dat een erfgenaam zuiver aanvaardt “wanneer hij zich ondubbelzinnig en zonder voorbehoud als een zuiver aanvaard hebbende erfgenaam gedraagt”. Dit houdt in dat je een erfenis zuiver kunt aanvaarden door feitelijke handelingen te verrichten, zoals bijvoorbeeld het verkopen van geërfde spullen. Als je dergelijke handelingen hebt verricht, dan kun je niet meer verwerpen. Je hebt door deze feitelijke handelingen namelijk al een keuze gemaakt voor een zuivere aanvaarding.

Als je een verklaring van erfrecht laat maken, dan vraagt de notaris iedere erfgenaam om een keuze te maken voor zuivere of beneficiaire aanvaarding. Voor een executeur of beoogd boedelgevolmachtigde is het verstandig om de erfgenamen reeds in een vroeg stadium te wijzen op de mogelijkheden. De erfgenamen kunnen de aanvaarding of verwerping van de erfenis namelijk ook zelf regelen bij de rechtbank.

Het huis op naam zetten van de langstlevende

Vele duizenden Nederlandse echtparen hebben via NuNotariaat een langstlevende testament gemaakt. Op grond van de langstlevende regeling in het testament komt de koopwoning toe aan de partner van de overledene. In de meeste gevallen staat de koopwoning op twee namen bij het Kadaster. Het is verstandig om de tenaamstelling bij het Kadaster in overeenstemming te brengen met de nieuwe juridische situatie. Dit zorgt er bijvoorbeeld voor dat belastingaanslagen in de toekomst op naam van de langstlevende staan. Zonder het wijzigen van de tenaamstelling staan de aanslagen nog (mede) op naam van de overledene.

Het wijzigen van de tenaamstelling kan door een verklaring van erfrecht te laten inschrijven bij het Kadaster. Een verklaring van erfrecht is een notariële akte waarin staat wie de erfgenamen zijn en wie bevoegd is om de erfenis af te wikkelen. Ook kan er in de verklaring staan of er sprake is van een langstlevende constructie die tot gevolg heeft dat het huis eigendom wordt van de langstlevende. In dat laatste geval kan de verklaring door de notaris worden ingeschreven bij het Kadaster. Daarna staat het huis voor 100% op naam van de langstlevende.

De verklaring van erfrecht en de inschrijving bij het Kadaster kunt u beiden regelen via NuNotariaat. 

Het informeren van de erfgenamen over de afwikkeling

Wordt de erfenis afgewikkeld door een boedelgevolmachtigde of een executeur? Dan is het uiteraard van belang om de (andere) erfgenamen op de hoogte te houden. Een executeur heeft op grond van de wet meerdere verplichtingen:

• De executeur moet aan een erfgenaam alle door deze gewenste inlichtingen omtrent de uitoefening van zijn taak geven. Deze verplichting staat in artikel 4:148 van het Burgerlijk Wetboek (BW). Als een erfgenaam tijdens de afwikkeling vragen stelt, dan moet de executeur deze beantwoorden.
• De executeur moet met bekwame spoed een boedelbeschrijving met inbegrip van een voorlopige staat van de schulden der nalatenschap opmaken. Deze verplichting staat in artikel 4:146 BW. De boedelbeschrijving is een voorlopige opgave van bezittingen en schulden. Je kunt het zien als een soort beginstand van de erfenis op de datum van overlijden.
• De executeur is aan het einde van de afwikkeling verplicht om rekening en verantwoording af te leggen aan de erfgenamen. Deze verplichting staat in artikel 4:151 BW. Dit houdt in dat de executeur inzage en uitleg geeft over de afwikkeling van de erfenis. Je kunt dit zien als een soort eindstand van de erfenis waarop de erfgenamen hun akkoord kunnen geven.

Als een boedelgevolmachtigde de erfenis afwikkelt, is het verstandig om ook een boedelbeschrijving en een rekening en verantwoording te maken. In dit kader is het slim om de bankrekening van de overledene nog een tijdje aan te houden en alle betalingen via deze rekening te laten verlopen. Op die manier heb je automatisch een kasboekje dat je aan het einde van de afwikkeling kunt delen met de erfgenamen. Het belangrijkste onderdeel van de rekening en verantwoording (de inzage in de financiën) is dus heel eenvoudig te regelen. Bij elke bank is het mogelijk om een transactieoverzicht in PDF te downloaden over een bepaalde periode.

Het vaststellen van de geldvorderingen van de kinderen

Als er sprake is van een langstlevende constructie, dan is het verstandig om de hoogte van de geldvorderingen van de kinderen schriftelijk vast te stellen. In veel gevallen is de geldvordering hoger dan het bedrag waarover de erfbelasting wordt berekend. Dit komt doordat in de aangifte erfbelasting verplicht wordt uitgegaan van de WOZ-waarde van de koopwoning. Voor de onderlinge verhoudingen geldt de (meestal hogere) marktwaarde van de woning.

Komen de langstlevende en de kinderen onderling niet tot overeenstemming over de hoogte van de geldvordering? Dan kan de kantonrechter op verzoek van de langstlevende of de kinderen de hoogte van de geldvordering vaststellen. Ook als de onderlinge verhoudingen goed zijn is het verstandig om de werkelijke hoogte van de geldvordering schriftelijk vast te stellen. Daarmee kun je namelijk erfbelasting besparen over de tweede erfenis. In de tweede erfenis (na het overlijden van de langstlevende) is de hogere, werkelijke geldvordering aftrekbaar

Bij het vaststellen van de geldvordering is van belang dat de langstlevende verplicht is om de erfbelasting voor te schieten. Vervolgens wordt de geldvordering van de kinderen met het voorgeschoten bedrag verlaagd. Stel bijvoorbeeld dat ieder van de kinderen een geldvordering erft met een fiscale waarde van € 50.000 en een werkelijke waarde van € 60.000 en dat over de fiscale waarde € 2.500 erfbelasting is verschuldigd. In dat geval betaalt de langstlevende € 2.500 erfbelasting voor het kind. Vervolgens heeft het kind nog een werkelijke geldvordering van € 57.500 (€ 60.000 minus € 2.500). Dit bedrag blijkt niet uit de aangifte of aanslag erfbelasting. Vandaar dat het belangrijk is om dit samen met de kinderen op papier te zetten.

Het verkopen of verdelen van goederen

Als er sprake is van een langstlevende constructie komen alle roerende zaken in beginsel toe aan de partner van de overledene. Denk bijvoorbeeld aan de inboedel, de auto en de eventuele sieraden. De langstlevende mag in beginsel zelfstandig beslissen om geërfde spullen te verkopen. Een uitzondering hierop is de situatie dat een stiefkind (een kind uit een eerdere relatie van de overledene) een zogenoemd “wilsrecht” inroept. Dit kan namelijk tot gevolg hebben dat het kind eigenaar wordt van bepaalde goederen. De langstlevende behoudt nog wel het vruchtgebruik van deze goederen, maar heeft voor verkoop toestemming nodig van het kind of de kantonrechter.

Wordt de erfenis afgewikkeld door een executeur of boedelgevolmachtigde? Dan moet diegene er op toe zien dat de schulden van de overledene worden afbetaald. De executeur is om deze reden wettelijk bevoegd om bezittingen te verkopen als dat nodig is om de schulden af te kunnen lossen. Een voorbeeld hiervan is de situatie dat een alleenstaande persoon overlijdt met een koopwoning waarop nog een hypotheek rust. De executeur mag in dat geval het huis verkopen en de hypotheek aflossen uit de verkoopprijs. Als de erfgenamen een boedelvolmacht verlenen, is het gebruikelijk om daar ook een bevoegdheid tot verkoop in op te nemen.

Is er geen sprake van een langstlevende constructie? Dan is het uitgangspunt dat de erfgenamen in onderling overleg de roerende zaken moeten verdelen. In de praktijk leidt dit regelmatig tot conflicten. In dat geval kun je één van de volgende voorstellen doen:

• Organiseer zelf een veiling, waarbij alleen de erfgenamen mogen bieden. De veilingopbrengst komt uiteraard toe aan de erfgenamen.
• Laat bij discussies over de waarde eerst een taxatierapport maken en praat daarna verder.
• Willen meerdere erfgenamen dezelfde zaak overnemen? Kom dan eerst tot overeenstemming over de waarde. Daarna kun je voorstellen om te gaan loten of (als het om meerdere zaken gaat) om de beurt een zaak te kiezen.

Zijn twee erfgenamen het niet eens over de keuze voor een makelaar? Stel dan voor dat de ene erfgenaam drie lokale NVM makelaars uitzoekt en dat de andere erfgenaam daar één van mag kiezen.

Erfbelasting aangifte

Binnen twintig maanden na het overlijden moeten de erfgenamen of de executeur aangifte doen voor de erfbelasting. Je hebt dus ruim de tijd om dit in orde te maken. Toch is het verstandig om hier niet te lang mee te wachten. De belastingdienst heeft regelmatig grote achterstanden en mag drie (!) jaar doen over het opleggen van een aanslag. Het gebeurt regelmatig dat een erfenis niet kan worden afgewikkeld omdat men nog wacht op een reactie van de belastingdienst.

Meer tips over de aangifte erfbelasting vind je op deze pagina.

Wat te doen met het opvullegaat?

Vele duizenden Nederlandse echtparen hebben via NuNotariaat een langstlevende testament gemaakt met een opvullegaat. We krijgen daarom regelmatig de vraag hoe je dit berekent en verwerkt in de aangifte. Hier vind je een complete handleiding over het verwerken van het opvullegaat.

Verzekeringen, AOW en pensioen

Sommige instanties worden automatisch op de hoogte gesteld van een sterfgeval. Voorbeelden hiervan zijn de belastingdienst, de Sociale Verzekeringsbank, zorgverzekeraars en Nederlandse pensioenfondsen. Andere instanties moet je zelf benaderen. Voorbeelden hiervan zijn banken, schadeverzekeraars en energieleveranciers.

Instellingen en grote bedrijven hebben altijd een pagina op hun website met informatie voor nabestaanden. Daar staat of je zelf in actie moet komen en hoe je contact kunt opnemen.

Verder is het verstandig om de transactiehistorie van de afgelopen 12 maanden te bekijken op de bankrekening van de overledene. Op die manier kun je bijvoorbeeld automatische incasso’s, klantnummers en contractgegevens vinden.